Spotkanie było okazją do wymiany wiedzy i doświadczeń przedstawicieli środowiska naukowego oraz praktyków zajmujących się ochroną przeciwpożarową lasów. W obliczu postępujących zmian klimatycznych, coraz częstszych okresów suszy i wysokich temperatur oraz rosnącego zagrożenia pożarowego takie spotkania mają szczególne znaczenie.

Seminarium zostało zorganizowane przez Polskie Towarzystwo Leśne Oddział Wielkopolski, a jego partnerami były Nadleśnictwo Łopuchówko oraz Wydział Leśny i Technologii Drewna Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu. Koordynatorem wydarzenia był Piotr Szyszko.

Jak chronić las przed pożarami?

Pożary należą do najpoważniejszych zagrożeń dla lasów. Mogą prowadzić do obumarcia wielu zarówno dojrzałych, jak i młodych drzew, śmierci roślin i zwierząt, degradacji gleby oraz zwiększonej emisji dwutlenku węgla.

Dlatego tak ważne jest zapobieganie pożarom oraz ich jak najszybsze wykrywanie.

Lasy Państwowe od lat rozwijają jeden z najbardziej zaawansowanych systemów ochrony przeciwpożarowej lasów w Europie. Jego głównym zadaniem jest szybkie wykrycie zagrożenia i sprawne prowadzenie działań gaśniczych.

System ochrony przeciwpożarowej obejmuje m.in.:

• sieć wież i punktów obserwacyjnych, z których monitorowane są rozległe obszary leśne,
• patrole naziemne i lotnicze,
• punkty alarmowo-dyspozycyjne koordynujące działania ratownicze,
• dojazdy pożarowe i punkty czerpania wody,
• system prognozowania zagrożenia pożarowego lasu.

W okresach największego zagrożenia leśnicy zwiększają częstotliwość obserwacji terenów leśnych. Dzięki temu wiele pożarów udaje się wykryć już w początkowej fazie, co pozwala ograniczyć ich rozprzestrzenianie i zmniejszyć powierzchnię objętą ogniem.

W działania prewencyjne angażowane są również służby terenowe. Szczególną uwagę zwraca się na miejsca o nasilonym ruchu turystycznym, naruszenia przepisów przeciwpożarowych, zaśmiecanie lasów oraz nielegalne wjazdy i parkowanie pojazdów w miejscach niedozwolonych.

Ogień – zagrożenie, ale również narzędzie

Jednym z najciekawszych tematów poruszanych podczas seminarium była możliwość kontrolowanego wykorzystania ognia w gospodarce leśnej na przykładach pochodzących ze Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej.

Ogień kojarzy się przede wszystkim ze zniszczeniem i zagrożeniem. W określonych warunkach może jednak pełnić również funkcję naturalnego czynnika kształtującego ekosystemy. Historycznie pożary wpływały na strukturę lasów sosnowych i dębowych w Europie Środkowej. Wykorzystywanie ognia do kształtowania środowiska ma również długą historię w Ameryce Północnej, gdzie rdzenni mieszkańcy stosowali kontrolowane wypalanie m.in. w celu wspomagania odnowienia roślinności.

W niektórych krajach kontrolowane wykorzystanie ognia jest jednym z elementów stosowanych w ramach działań ochronnych i hodowlanych. Może ono m.in. wspomagać procesy naturalnego odnowienia wybranych gatunków drzew, ograniczać ekspansję niektórych gatunków konkurencyjnych oraz sprzyjać kształtowaniu zróżnicowanych warunków siedliskowych.

Odpowiednio zaplanowane zabiegi z wykorzystaniem ognia mogą być również wykorzystywane w ochronie wybranych cennych siedlisk, czego przykładem jest czynna ochrona wrzosowisk na terenach dawnych poligonów wojskowych. W takich przypadkach ogień jest jednym z narzędzi wspierających zachowanie określonych wartości przyrodniczych.

Należy jednak podkreślić, że są to rozwiązania stosowane w ściśle określonych warunkach, wymagające specjalistycznej wiedzy, odpowiedniego przygotowania i kontroli. Nie oznacza to, że metoda ta powinna być stosowana powszechnie – jej wykorzystanie każdorazowo wymaga oceny konkretnego siedliska, celu ochronnego oraz warunków bezpieczeństwa.

Kontrolowany pożar w warunkach USA  jest elementem szerszego zestawu zabiegów hodowlanych i jest dostosowany do wieku oraz dojrzałości drzewostanu, warunków siedliskowych i zamierzonego celu.

Kontrolowany ogień wymaga wiedzy i precyzji

Podczas seminarium przedstawiono również doświadczenia związane z wykorzystaniem ognia w sposób kontrolowany. Zwrócono uwagę, że powodzenie takiego zabiegu zależy od wielu czynników.

Znaczenie mają m.in. prędkość i kierunek wiatru, wilgotność materiału palnego, temperatura, ukształtowanie terenu oraz sposób i moment rozpalania ognia.

W przypadku sosny pospolitej istotny jest również odpowiedni wiek i rozmiar drzew. Omawiano m.in. sytuacje, w których sosna o odpowiednim obwodzie pnia może dobrze znosić działanie ognia. Kontrolowany pożar może wspierać naturalne oczyszczanie pni oraz przygotowanie powierzchni pod nowe pokolenie drzew.

Jednocześnie zabieg musi być prowadzony w taki sposób, aby ograniczyć uszkodzenia drzew. Wskazywano m.in. na znaczenie ograniczenia uszkodzenia igieł w koronach oraz kontrolowania temperatury oddziałującej na wrażliwe tkanki przewodzące wewnątrz drzewa, które znajdują się tuż pod korą.

Ważne jest również uwzględnienie potencjalnych skutków ubocznych. Jednym z omawianych zagadnień była aktywacja patogenicznych grzybów w systemach korzeniowych, która może stanowić niepożądany efekt kontrolowanego pożaru.

Podobne rozwiązania mogą być rozważane również w odniesieniu do drzewostanów dębowych. Ogień może ograniczać konkurencyjną roślinność i przygotowywać warunki sprzyjające kiełkowaniu nasion. Nie jest jednak samodzielnym sposobem prowadzenia gospodarki leśnej – jego zastosowanie powinno być zintegrowane z innymi działaniami hodowlanymi.

Jakie lasy będą bardziej odporne na zmiany klimatu?

Drugim ważnym zagadnieniem seminarium była przyszłość lasów w warunkach zmieniającego się klimatu.

Susze, wysokie temperatury i silne wiatry mogą zwiększać ryzyko wystąpienia i rozprzestrzeniania się pożarów. Nie są jednak zazwyczaj bezpośrednią przyczyną ich powstania. W polskich warunkach zdecydowana większość pożarów wiąże się z działalnością człowieka i może prowadzić do poważnych strat przyrodniczych oraz gospodarczych.

Dlatego jednym z wyzwań współczesnego leśnictwa jest kształtowanie takich drzewostanów, które będą lepiej dostosowane do przyszłych warunków klimatycznych.

Podczas wykładów poruszano kwestie doboru składu gatunkowego lasów, ich odporności na zmieniające się warunki oraz sposobów prowadzenia gospodarki leśnej, która będzie uwzględniała rosnące zagrożenie pożarowe.

Wykłady ekspertów z Polski i Stanów Zjednoczonych

Seminarium rozpoczął Jerzy Flisykowski, przewodniczący Oddziału Wielkopolskiego Polskiego Towarzystwa Leśnego.

Następnie uczestnicy wysłuchali trzech wykładów:

• dr. Artura Stefańskiego z University of Wisconsin-Stevens Point – „Zarządzanie lasami z borealnej strefy umiarkowanej w warunkach ocieplającego się klimatu”,
• kpt. Waldemara Wielgosza z Komendy Wojewódzkiej Państwowej Straży Pożarnej – „Ogień jako narzędzie w rękach strażaków – doświadczenia i perspektywy”,
• dr. Michaela Tillera z University of Wisconsin-Stevens Point – „Integracja wypalania kontrolowanego z bliskonaturalną gospodarką lasami sosnowymi i mieszanymi sosnowo-liściastymi”.

Seminarium zakończył panel dyskusyjny, który umożliwił uczestnikom zadawanie pytań prelegentom oraz wymianę doświadczeń.

Wiedza jest jednym z najważniejszych narzędzi ochrony lasu

Seminarium „Pożary a lasy” pokazało, jak ważne jest łączenie wiedzy naukowej, doświadczenia praktyków oraz nowoczesnych metod ochrony przeciwpożarowej.

Dzięki takim spotkaniom lepiej rozumiemy, jak chronić lasy przed niekontrolowanymi pożarami, jak reagować na zagrożenie, a także – w ściśle określonych i kontrolowanych warunkach – jak wykorzystywać ogień jako jeden z elementów wspierających procesy odnowieniowe i hodowlane.

Ogień niszczy las, ale w odpowiednich warunkach i przy właściwym zastosowaniu może również być narzędziem wspierającym jego odnowienie, przebudowę i różnorodność biologiczną. Kluczowe są jednak wiedza, doświadczenie, odpowiednie warunki i ścisła kontrola.

Pamiętajmy o bezpieczeństwie w lesie

Ochrona przeciwpożarowa to nie tylko zadanie leśników i służb. Bezpieczeństwo lasów jest wspólną odpowiedzialnością.

Przed wyjazdem do lasu warto sprawdzić aktualny stopień zagrożenia pożarowego. Lasy Państwowe udostępniają mapę zagrożenia pożarowego, przygotowywaną na podstawie danych meteorologicznych i pomiarów wilgotności ściółki. W sezonie zagrożenia pożarowego jest ona aktualizowana codziennie o godz. 9:00 i 13:00.

Aktualny stopień zagrożenia można sprawdzić w Bazie Pożarów Instytutu Badawczego Leśnictwa oraz w Banku Danych o Lasach.

Przypominamy, że w lesie oraz w odległości do 100 metrów od jego granicy nie wolno używać otwartego ognia poza miejscami do tego wyznaczonymi. Nie należy również wyrzucać niedopałków, pozostawiać śmieci ani podejmować działań, które mogą doprowadzić do zaprószenia ognia.

Szczególnej ostrożności wymagają okresy wysokich temperatur i suszy, kiedy nawet niewielkie źródło ognia może doprowadzić do szybkiego rozprzestrzenienia się pożaru.

Jeżeli zauważysz dym lub ogień w lesie, natychmiast powiadom służby ratunkowe, dzwoniąc pod numer 112. Szybkie zgłoszenie może zdecydować o tym, jak duży obszar zostanie objęty pożarem.

Dbajmy o las – zarówno poprzez odpowiedzialne zachowanie podczas leśnych spacerów, jak i poprzez rozwijanie wiedzy o tym, jak chronić ekosystemy leśne w zmieniającym się klimacie.